نظری پریانی
اخیراََ پیشرویهای مخالفان بشار اسد در سوریه دولت سوریه و متحدان شان را در آزمون قرار داده است؛ گمانها بر این است که ممکن بشار اسد از قدرت به زیر کشیده شود و دولت سوریه به دست مخالفان سقوط کند.
در این میان این سوال مطرح میشود که آیا روسیه و ایران بر سر دولت سوریه و اسد معامله کرده اند که آن دولت فاقد پیشتبانی لازم از طرف این دو متحد و یا دو پایه اصلی خودش شدهاست.
پاسخ به این سوال به عوامل متعددی از جمله اهداف استراتژیک هر دوکشور در منطقه و فشارهای بینالمللی بستگی دارد اما به چند مورد به گونهُ فشرده اشاره میکنم:
۱- منافع متضاد یا مکمل:
تمرکز اصلی روسیه در سوریه، حفظ پایگاههای نظامی خود؛ مثل پایگاه هوایی حمیمیم و بندر طرطوس بوده و تقویت جایگاهش بهعنوان یک قدرت جهانی است. همچنین روسها به دنبال تثبیت و تقویت حکومت بشار اسد هستند.
ایران به دنبال ایجاد یک مسیر ارتباطی حیاتی زمینی از تهران به لبنان (از طریق عراق و سوریه) برای تقویت محور مقاومت(سوریه، فلسطین، عراق و لبنان)است. در عین حال نفوذ ایران در سوریه بخشی از استراتژی منطقهای این کشور است.
با اینحال، ممکن است روسیه و ایران به توافقاتی در مورد محدود کردن نفوذ یکدیگر در مناطق خاصی از سوریه رسیده باشند؛ بهویژه با توجه به فشار اسرائیل برای محدود کردن حضور نظامی ایران.
۲- فشارهای بینالمللی:
روسیه ممکن است، در ازای کاهش تحریمها یا امتیازات دیگر، تحت فشار کشورهای غربی یا حتی اسرائیل قرار گرفته باشد تا حضور ایران در سوریه را محدود کند و همچنان ایران نیز ممکن است برای حفظ دستاوردهای خود در سوریه و کاهش هزینههای حضورش، به نوعی تعامل تن دهد.
۳- اختلافات میدانی: برخی تحلیلگران در گذشته هم از اختلافهای ایران و روسیه در سوریه گفته بودند؛ در عین حال گزارشهایی از اختلافات تاکتیکی بین نیروهای ایران و روسیه در سوریه وجود داشته است. این اختلافات میتواند انگیزهای برای معامله باشد تا هر دو طرف بتوانند از رقابت در مناطق خاص اجتناب کنند.
۴- ریزش در اهداف مشترک: علیرغم برخی اختلافات، هر دو کشور به دنبال تثبیت حکومت بشار اسد و جلوگیری از نفوذ غرب هستند. این اهداف مشترک ممکن است انگیزهای برای حفظ همکاری میان دو کشور باشد، اما در عین حال ایران و روسیه ممکن است به یکدیگر اعتماد کافی برای انجام چنین معاملهای نداشته باشند، بهویژه با توجه به تاریخ روابط متناقض آنها.
۵- پیچیدگی بازیگران منطقهای: حضور امریکا، ترکیه، اسرائیل و گروههای مسلح مختلف در سوریه باعث میشود که هرگونه معامله ساده بین ایران و روسیه تأثیرگذاری بزرگی بر تحولات نظامی و سیاسی سوریه داشته باشد.
۶- تغییر موقتی و تکنیکی ساحهُ نفوذ:
ممکن است که جنگ اوکراین روسیه را از لحاظ نظامی و اقتصادی ضعیف کرده باشد و نیز ایران با توجه به فشارهایی که از جانب اسرائیل در سوریه و لبنان دیده است و نیز تحریمهایی که بر آن کشور وجود دارد، نفوذ و حضور در سوریه را موقتاََ کاهش دهد.
بنابرین، احتمال معامله روسها و ایرانیها در مورد سوریه وجود دارد، بهویژه در مناطقی که منافعشان با یکدیگر تضاد دارد. با این حال، هر دو کشور در شرایط حاضر همچنان به همکاری استراتژیک خود برای حفظ حکومت محدود بشار اسد ادامه میدهند؛ زیرا منافع کلی آنها در این زمینه همسو است. البته این همکاری هم ممکن تا حد حفظ شخص بشار اسد محدود شود تا فرصتی برای یک نفسگیری و جهش دیگر در سوریه پیدا کنند.
