نویسنده: نظری پریانی، روزنامه نگار و کارشناس روابط بین الملل
تذکر: تاریخ نگارش این یادداشت، ۱،۱۱،۲۰۲۴ میباشد، بخاطر داغ شدن مسایل خاورمیانه نشر میشود.
درامد: اوضاع خاورمیانه از دیرباز تحت تأثیر عوامل متعددی همچون منافع قدرتهای جهانی و منطقهای، منازعات مذهبی، قومی و منابع طبیعی، بهویژه نفت، قرار گرفته است.
در این مقاله، به بررسی مهمترین جنبههای وضعیت فعلی خاورمیانه و سناریوهای احتمالی آینده آن میپردازیم.
۱- وضعیت کنونی خاورمیانه
خاورمیانه همچنان یکی از پرتنشترین مناطق جهان است که درگیر جنگها، منازعات داخلی و بینالمللی، و رقابتهای ژئوپلیتیکی میباشد. بحرانهای اصلی این منطقه عبارتاند از:
جنگ داخلی سوریه: این کشور پس از سالها جنگ داخلی، با بحرانهای سیاسی، اقتصادی و اجتماعی عمیقی روبهروست. درگیریهای مسلحانه میان دولت بشار اسد و گروههای مخالف، به علاوه دخالت کشورهای خارجی نظیر روسیه، ایران، ترکیه و آمریکا، همچنان ادامه دارد.
نزاع فلسطین و اسرائیل: این یکی از طولانیترین و پیچیدهترین منازعات در منطقه است. تلاشهای بینالمللی برای دستیابی به راهحل دو دولت، به دلیل موانع سیاسی و عدم تمایل هر دو طرف به مصالحه پایدار به نتیجه
نرسیده است.
جنگ یمن: درگیری میان نیروهای دولت قانونی یمن و حوثیهای مورد حمایت ایران، این کشور را به یکی از فقیرترین و ناآرامترین نقاط خاورمیانه تبدیل کرده است. دخالت نظامی عربستان سعودی و امارات در حمایت از دولت یمن، بحران را تشدید کرده است.
رقابتهای منطقهای ایران و عربستان: این دو قدرت منطقهای از سالها پیش درگیر رقابتهای ژئوپلیتیکی در کشورهای مختلف منطقه همچون سوریه، یمن، عراق و لبنان هستند. این رقابتها بر اساس اختلافات مذهبی (شیعه و سنی) و ژئوپلیتیک شکل گرفته است.
۲- سناریوهای آینده خاورمیانه
تحلیل اوضاع خاورمیانه و پیشبینی آینده این منطقه به دلیل پیچیدگی و تغییرات سریع آن دشوار است. با این حال، میتوان سه سناریو احتمالی را در نظر گرفت:
الف: تشدید درگیریها و بیثباتی بیشتردر این سناریو، تنشهای کنونی بدون رسیدن به راهحلهای پایدار ادامه خواهند داشت. ادامه درگیریهای داخلی در سوریه، یمن و فلسطین، و نیز افزایش رقابت میان ایران و عربستان سعودی، ممکن است منطقه را به سمت جنگهای جدید و ناآرامیهای بیشتر سوق دهد. همچنین، ظهور گروههای افراطی جدید مانند داعش یا بازگشت گروههای مشابه ممکن است امنیت منطقه را بیشتر تهدید کند.
ب: تنشزدایی و حل منازعات از طریق دیپلماسی
سناریوی خوشبینانهتر مبتنی بر این فرض است که بازیگران منطقهای و بینالمللی به سوی راهحلهای دیپلماتیک و کاهش تنشها حرکت کنند. در این حالت، ممکن است توافقهای صلحی در یمن، سوریه و فلسطین برقرار شود و کشورهای منطقه به تدریج به سمت همکاریهای اقتصادی و سیاسی حرکت کنند. توافق هستهای با ایران و بهبود روابط میان کشورهای عربی و ایران میتواند گامی مهم در این جهت باشد.
ج: تغییرات ساختاری و ظهور نظم جدید منطقهای در این سناریو، شاهد تغییرات ساختاری درخاورمیانه خواهیم بود. تحولات اجتماعی و اقتصادی، مانند رشد تکنولوژی، بیداری نسل جوان و اصلاحات اقتصادی در کشورهای خلیج فارس، میتواند نقشه سیاسی و اقتصادی منطقه را بهطور اساسی تغییر دهد. در این حالت، رقابتهای ژئوپلیتیکی ممکن است به سمت همکاریهای اقتصادی و توسعهمحور تغییر جهت دهد.
۳- نقشقدرتهای خارجی
قدرتهای جهانی همچون امریکا، روسیه، چین و اتحادیه اروپا همچنان نقش مهمی در تحولات خاورمیانه ایفا میکنند. هر یک از این قدرتها به دلایل استراتژیک و اقتصادی به دنبال حفظ نفوذ خود در منطقه هستند:
امریکا: با وجود کاهش حضور نظامی خود درخاورمیانه، همچنان از متحدان خود همچون اسرائیل و کشورهای عربی حوزه خلیج فارس حمایت میکند.
روسیه: پس از دخالت در سوریه، به عنوان بازیگری کلیدی در بحرانهای منطقه ظاهر شده و تلاش میکند نفوذ خود را در منطقه گسترش دهد.
چین: به دنبال منافع اقتصادی در خاورمیانه است و به تدریج نقش بیشتری در سرمایهگذاری و تجارت با کشورهای منطقه ایفا میکند.
- برامد(نتیجه)
آینده خاورمیانه به شدت به نحوه تعامل بازیگران داخلی و خارجی بستگی دارد. درحالی که سناریوهای متعدد برای آینده منطقه قابل تصور است، آنچه مسلم است این است که خاورمیانه همچنان مرکز توجه جهان باقی خواهد ماند. رسیدن به ثبات و صلح پایدار نیازمند تحولات ساختاری و همکاریهای بینالمللی است که در کوتاهمدت بعید به نظر میرسد.
